Op zoek naar de bron

Allan R. Bevere: On the Love of Creeds

2011-12-03T09:55:00.000-08:00

Gereformeerde bloedgroepen

2011-09-10T13:16:00.000-07:00

Vandaag biedt de krant (het ND) weer boeiend reli-nieuws. Neem eens de moeite om pagina 2 helemaal door te nemen. Vooral het tweede artikel is opmerkelijk. Er is een oproep gedaan voor samengaan van Gereformeerden vanaf medio het jaar 2017. Het Reformatie gedenkjaar. Dat is een mooi plan. Er worden ergens met name twee obstakels voor eenheid genoemd. Zo zijn er de charismatischen (hoe gaan we daar mee om?) en is er de schier 'never-ending' discussie over het al dan niet toelaten van de vrouw in het ambt.
Mijn stelling: beide beperkingen daarin staan het priesterschap van alle gelovigen in de weg. Werkelijk gemeente-zijn kan alleen als je iedereen zoveel mogelijk erbij betrekt. Door vrouwen niet tot het ambt te benoemen en het charismatische tegen te willen gaan, geef je expliciet aan dat je de groep van mannelijk geschoolde theologen een soort van priesterfunctie toekent, als middelaars bijna, voor de rest van je kerk. Stel je voor zeg, als mensen anders dan de bestudeerde theologen eens mondig werden. De gereformeerde kerken hebben nog een lange weg te gaan.

P.s. deze tekst is 'op twitterverzoek' ter verduidelijking ietsje aangepast, d.w.z. ná het verschijnen van de eerste onderstaande reactie. Mijn eigen reactie hieronder maakt mijn bedoeling ook weer wat duidelijker hoop ik.

Tijd om uit Lewis’ kleerkast te stappen

2011-05-08T06:41:00.001-07:00

Integraal overgenomen uit het Nederlands Dagblad, 29 april 2011.
Auteur: Maurice Hoogendoorn nd.nl/geloof
LONDEN - De recent verschenen Lewisbijbel krijgt kritiek van Lewisfans omdat de gebruikte vertaling sekseneutraal is. Het boek legt tegelijk een ander probleem bloot: de uit de hand gelopen adoratie van Clive Staples Lewis.

De onlangs uitgekomen Lewisbijbel, die Bijbelgedeelten koppelt aan meditaties van de Britse apologeet, ontvangt stevige kritiek van C.S. Lewisadepten. De Engelse Bijbelvertaling die is gebruikt, is sekseneutraal; een woordkeuze die vrouwen niet uit- maar insluit. In plaats van ‘broeders’ wordt over ‘broeders en zusters’ gesproken.

Enkele wetenschappers die Lewis’ theologische werken hebben bestudeerd, vinden de vertaling in strijd met zijn gedachtegoed. Prof. Louis Markos, die Engels doceert aan de Houston Baptist University, stuurde zelfs een petitie rond onder academici om de uitgave tegen te houden; zonder succes. Volgens Markos suggereert de vertaling dat man en vrouw gelijk zijn. ‘Maar Lewis geloofde dat zij elkaar aanvullen, dat God hen heeft gemaakt met verschillende rollen en verantwoordelijkheden. Ze zijn gelijkwaardig, maar niet gelijk.’

dertiende apostel
De Lewisbijbel bevat 1568 pagina’s en is de zestigste bijbel die door uitgeverij HarperCollins is uitgegeven. De bijbel verschijnt waarschijnlijk niet in het Nederlands. Bij diverse Bijbelteksten staat een citaat van C.S. Lewis. Zo staat bij Genesis 3:1-13, over de verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs: ‘Hij wilde liever een wereld met vrije wezens, met alle risico’s, dan een wereld van mensen die goed doen als machines omdat ze niet anders kunnen.’ Er zijn inmiddels zo’n 25.000 exemplaren van de Lewisbijbel over de toonbank gegaan.

Diverse religiewetenschappers wijzen erop dat de hetze die de Lewisbijbel in de Verenigde Staten ontketent, een probleem blootlegt. De Britse auteur is zo populair geworden de laatste jaren dat sommige evangelicale christenen van Lewis ‘de dertiende apostel’ willen maken, waarschuwde prof. Mary Stewart Van Leeuwen in het Amerikaanse tijdschrift Christianity Today. En Lewis is inderdaad populair: zijn Narniaboeken zijn verfilmd, Brieven uit de hel verscheen in toneelvorm, er worden nog steeds boeken van hem vertaald.

Evangelicale christenen steunen wel erg op Lewis, singaleert Princeton-promovendus Ryan Harper in de Huffington Post. In populaire evangelicale non-fictie verschijnt geen enkele naam, op Jezus en de apostel Paulus na, vaker dan die van C.S. Lewis, meent Harper. Pak er maar eens wat boeken bij: In alle redelijkheid, van Tim Keller, of Een kwestie van leven, van Nicky Gumbel. Ze staan vol met citaten van de Britse apologeet. De warme en precieze schrijfstijl, verweven met scherpzinnige humor, doet het blijkbaar goed in het Amerikaanse evangelicale milieu.

retorische talisman
Daarbij komt, volgens Harper, dat Lewis in zijn tijd al waarschuwde tegen een aantal ‘ismes’: atheïsme, humanisme, subjectivisme en moreel relativisme. Vooral zijn zorg over het verlies van een centrale, objectieve waarde - een standaard, een autoriteit - is in de huidige postmoderne samenleving actueler dan ooit en wordt gedeeld door veel evangelicale Amerikanen.

Maar de adoratie van Lewis is te ver gegaan, vindt Harper. ‘Evangelicalen hebben een ongezonde verslaving ontwikkeld voor Lewis’ argumenten. Die gebruiken ze als een retorische talisman.’

Het gevolg daarvan is volgens hem een vernauwde blik van het evangelicale intellectuele leven. Lewis’ gedachten zijn de maatstaf geworden voor de bestudering van ander werk. Zijn eigen werken worden niet meer kritisch bekeken. Daarnaast vindt de verbinding van evangelicalen met de wereld, de cultuur - waarop ze volgens hem zo trots zijn - niet meer direct plaats, maar uit tweede hand. Lezen en begrijpen wat Lewis zegt over een bepaald onderwerp is de verbinding met de cultuur geworden. ‘Maar iedere generatie moet zijn eigen boeken schrijven.’

Volgens Harper wordt het tijd dat evangelicale christenen ‘uit Lewis’ kleerkast stappen’. De 21e eeuw roept volgens hem nieuwe vragen op, die Lewis niet heeft behandeld. ‘Juist evangelicalen moeten begrijpen dat geen mens hen voor eeuwig kan voeden. Of, als zo iemand heeft geleefd, dan is zijn naam niet C.S. Lewis.’

auteur: Maurice Hoogendoorn

Atheïsten krijgen hun eigen, 'brave' bijbel (ND)

2011-04-06T13:58:00.001-07:00

Integraal overgenomen uit de Digitale editie van het Nederands Dagblad van woensdag 6 april 2011 - Herman Veenhof nd.nl/buitenland

MELBOURNE - De King James-bijbel, in gebruik bij Engelsen, Australiërs en Amerikanen, bestaat vierhonderd jaar. Maar professor Grayling wil een heilig boek voor godloochenaars.

Om de twee jaar vindt in het Australische Melbourne een grote conferentie van en voor atheïsten plaats. Sprekers zijn veelal wetenschappers, sceptici en geloofsbestrijders van het slag Richard Dawkins. Voor hen is er binnenkort een eigen, atheïstische bijbel. Samensteller is de Britse hoogleraar filosofie Anthony Clifford Grayling. Vier jaar geleden schreef hij al het boek Against All Gods.

The Good Book: A Secular Bible, zo heet het nieuwste boek van A.C. Grayling. Het is een pil van 608 bladzijden die gisteren verscheen, gepresenteerd door een wat negentiende eeuwse verschijning. Graylin, docent aan het Birkbeck College van de University of London, heeft een rond brilletje, bakkebaarden, lang grijs haar en een tijdloos geruit jasje. De dag voor zijn nieuwste publicatie werd hij 62.

De kompaan van Richard Dawkins (‘God als misvatting’) en Sam Harris (wiens nieuwe boek, Moral Landscape, de opvolger van The End of Faith morgen verschijnt) koos het vierde eeuwfeest van de King James, de Britse Bijbelvertaling uit 1611, uit om een seculier Boek der Boeken te schrijven. Grayling, vaak te gast bij de BBC en liberale media, is het uithangbord voor het scepticisme, het wetenschappelijk schaapskleed waarin de wolven van het atheïsme zich hullen.

Grayling maakt in zijn boek een rondgang lang ‘2500 jaar filosofie zonder geloof in een god.’ Die begint in China en gaat via de Grieken, Arabieren, Indiërs, renaissance, Verlichting en evolutiebelijders naar de seculiere wetenschap vanaf de negentiende eeuw. De hoofdstukken van Graylings boek zijn variaties op Bijbelboeken: Genesis, Spreuken, Wijsheid, Klaagliederen, Geschiedenissen en Vergelijkingen.

denk zelf
Grayling gaat er vanuit dat scepticisme wetenschap is en de Bijbel geloofsboek. Hij vindt dat mensen ook zonder God of geloof tot normen en waarden kunnen komen; Grayling is dan ook voorzitter van de Britse bond van humanisten. In plaats van de bijbelse Tien Geboden komt hij met een even groot aantal leefregels: heb lief, zoek het goede, doe geen kwaad aan anderen, denk zelf, neem verantwoordelijkheid, respecteer de natuur, doe je best, wees op de hoogte, ben vriendelijk en wees moedig.’

Grayling vindt de gewone Bijbel ook best nuttig. ‘Maar daarin geeft één godheid aan dat er één grote waarheid bestaat en één manier van leven en dat is niet zo.’ Vanuit Britse christelijke hoek is er nogal wat kritiek op Grayling. Melvyn Bragg, auteur van The Book of Books: The Radical Impact of the King James Bible 1611-2011, denkt dat William Tyndale, de auteur van de Britse ‘Statenvertaling’ heel wat meer in zijn mars had dan Grayling.

Op de website van uitgeverij Oberon en Amazon.uk staat dat het boek van Grayling heel braaf is, in vergelijking met de echte Bijbel. ‘Die gaat over rampen en mislukking, oorlog en misdaden. Grayling geeft aan hoe de goede mensen moeten leven, de Bijbel heeft het over de mens als slecht wezen. Dat is veel interessanter’, zegt Giles Fraser, voorganger de Londense St Paul’s Cathedral. Veel christenen reageren op zich positief op de leefregels van Grayling. ‘Als je Christus navolgt, doe je al die dingen ook.’

Auteur: Herman Veenhof

Zelfreflectie is: willen weten waar stof zit

2011-01-23T04:28:00.001-08:00

'Reflecteren, in de spiegel kijken, dat is een fundamenteel proces', zegt Bert Musschenga, voorzitter van de Vereniging van Ethici in Nederand. 'Het kan leiden tot de conclusie dat je jezelf niet meevalt.'

Onderstaand artikel is integraal overgenomen uit het Nederlands Dagblad van woensdag 22 december 2011.

AMSTERDAM - De paus roept christenen op tot zelfonderzoek, maar hoe doe je dat? In de spiegel kijken is goed, maar kan erg confronterend zijn.

Het wordt tijd voor zelfbeproeving, vindt paus Benedictus. Leden van de Rooms-Katholieke Kerk moeten voor zichzelf nagaan wat er schort aan de boodschap van de kerk en aan het christelijke leven in het algemeen, zei hij begin deze week, tijdens zijn traditionele kersttoespraak ten overstaan van curiekardinalen en - bisschoppen. Hij zei dat met name met het oog op de vele misbruikschandalen in de kerk, maar zelfonderzoek is goed voor iedereen. De vraag is alleen: hoe doe je dat en wat levert het op?

Bert Musschenga, voorzitter van de Vereniging van Ethici in Nederland:
'Zelfreflectie is een belangrijk thema in de ethiek. Reflecteren, in de spiegel kijken, dat is een fundamenteel proces. Je kunt daar alle kanten mee op. Er is op honderden manieren invulling aan te geven. Maar in de kern gaat het om gewetensonderzoek, bij jezelf te rade gaan, stilstaan bij wat je gedaan hebt vanuit principes en waarden die je zelf hoog acht: is wat je gedaan hebt in overeenstemming met wat je echt wilt? Ren je jezelf niet voorbij? Is dat wat ik doe wel goed? Iedereen die zich dit soort vragen stelt, zit op de goede weg. Het gaat erom of je eerlijk bent voor jezelf, want de mogelijkheden tot zelfbedrog zijn heel groot. In de spiegel kijken kan erg confronterend zijn. Het kan leiden tot de conclusie dat je jezelf niet meevalt. Misschien dat we er daarom soms liever niet aan beginnen.'

Henk Binnendijk, evangelist, schrijver en voormalig programmamaker bij de EO:
'Het is goed voor iedereen om naar binnen te kijken, maar voor christenen is het wezenlijk. David zegt in Psalm 139 'Doorgrond mij en ken mijn hart' en in Psalm 51 'Vernieuw mijn binnenste'. Zelfonderzoek kan door bijbellezen en bidden, maar toch vooral door te wandelen met God. Hij spreekt via je geweten tot je en maakt je attent op dingen die niet goed zijn. Je hart is echt niet zo koosjer, maar dat zie je pas als het licht van God erop schijnt. Het is net als een kamer waarvan je denkt dat de lucht er schoon is. Maar als de zon naar binnen schijnt, zie je opeens al die stofdeeltjes. Het moet de gezindheid van je hart zijn, te willen weten waar die stofdeeltjes zitten. Je kunt daar heel zwaar over doen, maar ik wil vooral benadrukken dat het een vreugde is om alles voor God open te gooien. Je moet er als het ware plezier in zien te krijgen, Gods licht in je hart te laten schijnen. Dat werkt heel bevrijdend. Je kunt alles wegstoppen, maar daar krijg je zomaar psychosomatische klachten van.'

Mariska Orbán, hoofdredacteur Katholiek Nieuwsblad:
'Zelfonderzoek in je eentje, daar kom je niet goed uit. Ieder mens heeft blinde vlekken, dingen die je niet bij jezelf ziet of wilt zien. Daarom heb je iemand in je omgeving nodig. Je partner of kritische vrienden, die durven zeggen dat je gedrag niet leuk is of dat je arrogant overkomt. Het mooie van vriendschap is dat een kwetsbare opstelling je relatie versterkt. Het is belangrijk dat je aan één of twee mensen in je omgeving ook de dingen vertelt waarvoor je je heel erg schaamt. Een verslaving bijvoorbeeld, of dat je veel te impulsief bent, te makkelijk geld uitgeeft of schulden maakt. Een soort biecht eigenlijk, om het in katholieke termen te zeggen. Dat voorkomt ook dat kleinigheden die je voor je houdt, in je gedachten steeds groter worden, groter dan ze in werkelijkheid zijn.'

Erik Borgman, hoogleraar theologie van de religie:
'Zelfonderzoek is controleren of je nog wel op het goede spoor zit. Nagaan of datgene waarvoor je meent te staan nog steeds is waar je inderdaad voor staat. Want het kan zomaar zijn, dat je in de verkeerde richting geraakt bent, zonder dat je dat zelf wilde en zonder dat je je daarvan bewust bent. Als je doet aan zelfonderzoek, stel je jezelf de vraag: bevorder ik het goede, weerstreef ik het kwade of doe ik in de praktijk iets anders dan wat ik zeg? Voor christenen ligt hier in het bijzonder een taak. In plaats van te klagen over allerlei zaken die een richting uitgaan die je niet wilt, kun je beter verbindingen proberen te leggen. We schieten gauw in het defensief, in plaats van dat we zoeken naar nieuwe mogelijkheden. Vraag je niet alleen af: waar ben ik bang voor? Maar stel je open voor visies van anderen. Heb een open oog voor mensen 'die niet van jou zijn'.' <

geplaatst:
22-12-2010
auteur:
Hilbert Meijer

Over de gelijkenis van 'De Verloren Zoon'

2010-12-05T06:11:00.001-08:00

Dit artikel komt voor in dossier: Verschuivingen in de kerk - Geplaatst Nederlands Dagblad: 22 november 2008 door Jos Strengholt.

Ik was nogal verrast door de woorden van dominee Ton de Ruiter die ik woensdag in deze krant las: ,,Wordt Gods genade minder als hij vergeeft om niet? Ik denk het niet.''

De Ruiter wijst dan op de gelijkenis van de verloren zoon: De Ruiter: ,,De vader sluit zijn verloren zoon in de armen, nergens lees ik dat er nog betaald moet worden.''

Net als De Ruiter heb ik moslims regelmatig horen zeggen dat deze gelijkenis hun concept van Gods genade bewijst: Er is geen verzoenend sterven van Christus nodig; God kan ook zonder dat wel zonden vergeven. Maar begrijpen we die gelijkenis van de verloren zoon uit Lucas 15 dan wel goed? Ik woon bijna 20 jaar in Egypte, en dat heeft me geholpen om dit verhaal beter te begrijpen in de context van het Midden-Oosten.

Het begint met de zoon die aan zijn vader om zijn kindsdeel vraagt. In Nederland is dat onbeschaamd, maar in het Midden-Oosten zeg je er in wezen mee dat je je vader liever dood ziet. Schande dat die jongen erom vroeg. In Egypte zou de vader zijn zoon direct de deur wijzen en het hele dorp zou schande spreken over de jongen die zoiets durfde te vragen. Hij zou met de nek worden aangekeken en geen leven meer hebben. Generaties later zou er nog over worden gesproken,

Wat deed de vader? Hij verkocht een stuk van zijn grond en gaf zijn jongen het geld. Het hele dorp in rep en roer... Schande! Dat mag de vader niet doen! Straks gaan al onze zonen hun kindsdeel opeisen. Het hele dorp sprak er over, hoe slecht de vader handelde, tegen elke traditie en tegen de belangen van de samenleving.

Dan keert de zoon terug. Wat doet de vader? Hij holt naar de zoon toe. Ik rijd veel met mijn auto in Caïro en irriteer me vaak wild aan mensen die op hun gemak oversteken tussen het snel rijdende verkeer. Om veilig aan de overkant te komen zal niemand even een sprintje trekken. Want rennen is een schande. De vader in de gelijkenis tilt zijn 'jurk' op, en rent! Het hele dorp praat erover. Hoe durft die jongen terug te keren, maar nog veel meer: heb je gezien hoe zijn vader zich totaal vernederde?

Ten slotte: de vader geeft een groot feest voor de jongen. Weer zo'n afgang, voor de vader. Elke vader die zich respecteert zou zijn zoon eerst een week aan de poort laten zitten smeken en wachten. Het moet toch duidelijk zijn wie de baas is? In Egypte zou een vader aan de hele omgeving duidelijk maken dat de zoon iets verschrikkelijks heeft gedaan, om pas na lange tijd enige clementie te tonen. In de gelijkenis zet de vader zich te schande. Iedereen praat erover in het dorp. Hoe kan die man dat doen, zijn eer is zo verschrikkelijk aangetast en hij laat die jongen zomaar weer lid van de familie worden.

Vanuit het standpunt van mensen in het Midden-Oosten is dit geen verhaal over de verloren zoon, maar over het gedrag van de vader. De man gedraagt zich zó, dat iedereen schande spreekt over de manier waarop hij zichzelf vernederde. Hij maakt zichzelf te schande. En de zoon? Daar hebben ze het niet meer over. De vader heeft de schande op zich genomen, de zoon gaat vrijuit en is het centrum van het feest. De vader betaalt de hoge prijs van de liefde, en lijdt onder de hatelijkheden van het dorp, zodat de zoon met een schone lei kan beginnen.

Dr.J.M. Strengholt is anglicaans priester in Egypte en woont in Caïro.

Ook in Bijbel klinkt geloofsbelijdenis door

2010-12-05T05:56:00.000-08:00

Uit: Nederlands Dagblad 20 maart 2010 door Ronald van Schouwen

Mensen vragen zich soms af of geloofsbelijdenissen, hoe waardevol ook, niet gemist kunnen worden. Er is immers een Bijbel? Het antwoord moet zijn: kennelijk niet, want de Bijbel zelf wil ze niet missen! Ook daarin klinken geloofsbelijdenissen.

Eerder deze maand kwam uit een onderzoek van de IKON naar voren dat twee derde van de predikanten in de Protestantse Kerk niet gelooft in de uitverkiezing, zoals deze wordt beschreven in de Dordtse Leerregels. Ook ik kan die niet in zijn geheel onderschrijven, omdat Bijbelse verkiezing niet in de eerste plaats op een individu is gericht (zie Efeziërs 1:4). Ik kan verwerping dan ook niet als een soort verkiezing met omgekeerd voorteken zien. Of dit nu betekent dat het remonstrantse standpunt geheel juist was, is een andere zaak.

Aanleiding voor het onderzoek was dat dit jaar wordt herdacht dat Arminius vierhonderd jaar geleden is gestorven. De Dordtse Leerregels wilden terecht - anders dan de remonstranten - duidelijk maken dat God verkiest opdat er geloof is, niet omdat er geloof is. En even terecht bedoelden de Dordtse Leerregels uit te stralen dat het heil een geschenk van God is en van Hem alleen (al vergaten de opstellers wellicht dat aanpakken van een geschenk iets anders is dan er zelf wat aan toevoegen).

Gezag
Ik ben me ervan bewust dat het bovenstaande past bij de mening van veel predikanten dat geloofsbelijdenissen menselijke geschriften zijn die ter discussie kunnen worden gesteld. Toch is deze uitspraak me te ongenuanceerd. Immers, ook in woorden van belijden kunnen mensen door de Heilige Geest geleid zijn. En wanneer een belijdende tekst aantoonbaar de Schrift naspreekt of er onontkoombare conclusies uit trekt, dan zie ik niet in waarom deze tekst op zijn eigen manier niet gezaghebbend zou zijn. Als bijvoorbeeld de Geloofsbelijdenis van Nicea, die op alle kanten van de geloofskern betrekking heeft, zijn gezag steeds opnieuw zou moeten veroveren, dan zouden we tot de jongste dag fundamenteel moeten twijfelen aan de kerninhoud van ons geloof.

Toch vragen mensen zich wellicht af of geloofsbelijdenissen, hoe waardevol ook, niet gemist kunnen worden, gezien het feit dat er een Bijbel is. Het antwoord moet zijn: kennelijk niet, want de Bijbel zelf wil ze niet missen! Zo vinden we daar de geloofsbelijdenis 'Jezus is Heer' (Romeinen 10:9) of het zogeheten Christuslied (Filippenzen 2:5-11).

Wederliefde
Dat belijden al in de Schrift zelf voorkomt, heeft in diepste wezen te maken met de wederliefde tot God; een wederliefde die zich uit in het met graagte 'vatten' van het heil dat God aanbiedt, ook vaak als een samenvatten van de aspecten en de gang van dat heil. Belijden is zo als het ware het inhoudelijk geloofsantwoord op het heil.

De Geloofsbelijdenis van Nicea is ontstaan uit de historische noodzaak om de goddelijkheid van Jezus Christus, die eigenlijk al in het 'Jezus is Heer' besloten ligt, te ontvouwen. Deze belijdenis heeft echter ook met een treffende en wijze kortheid het verzoeningswerk van Jezus Christus genoemd, en de eenheid van Jezus naar Zijn goddelijkheid met de Vader uitgesproken, en (meer impliciet) van de Heilige Geest met beiden. Als geheel vormt 'Nicea' een geloofsfundament dat zelf weer Bijbels is gefundeerd. Het is dan ook enerzijds geen wonder, maar anderzijds wondermooi dat rooms-katholiek en protestant deze belijdenis ook in het heetst van hun vroegere strijd zijn blijven delen.

Geestverwanten
De ironie van de huidige situatie is dat er een proces op gang lijkt te komen waarin zij die binnen beide nominaties vasthouden aan 'Nicea' en daarmee aan het geloof van de kerk van alle tijden en plaatsen, bezig zijn elkaar met vreugde als geestverwanten te ontdekken, en zich tegelijk niet geestverwant voelen met mensen die onder het mom van 'ruimte' in feite geloofsinhoudelijke oeverloosheid bedrijven of voorstaan (denken we maar aan ds. Hendrikse of aan het Dominicaans studiecentrum).

Of dit op termijn gevolgen zal hebben voor het 'kerkelijk landschap' waag ik niet te voorspellen. Als ideaal zie ik echter een kerk van mensen die als vanzelf, als hun gezamenlijke levensovertuiging, de kern van het christelijk geloof met elkaar delen, een kerk van mensen die daarnaast ruimte voor verschil hebben, maar dus toch 'belijnd' geloven; een kerk die idealiter 'gewoon' christelijke kerk zou kunnen heten, maar in de gegeven realiteit wellicht 'Niceens-orthodox'; een kerk die de kern van haar geloof niet meer hoeft te toetsen, maar belìjdt.

Ronald van Schouwen is theoloog en lid van de PKN.

Toegift: een redactionele opinie (leuke argumentatie).

Koert van Bekkum, een van de adjunct-hoofdredacteuren van deze krant, promoveerde er tot doctor in de theologie op een proefschrift over de beschrijving in het Bijbelboek Jozua van de Israëlitische verovering van Kanaän. Een kop boven een interview met hem in deze krant ('Niet alles in Jozua is echt zo gebeurd') kon misverstand wekken en versterkte de kritiek: Is het gezag van de Heilige Schrift in 'Kampen' (en in afgeleide zin: bij de redactie van het Nederlands Dagblad) nog wel veilig?

Aantasting van de betrouwbaarheid van de Bijbel heeft in de geschiedenis een spoor van verwoesting achtergelaten. Dus is er alle reden de kritiek serieus onder ogen te zien.

Nu heeft Van Bekkum er geen enkele twijfel over laten bestaan dat de Heilige Schrift het betrouwbare Woord van God is. Maar dat staat niet haaks op een onbevangen benadering van de tekst ervan en van mogelijke problemen waarvoor een eerlijke lezing stelt. Die moeten niet vanuit een bepaalde visie op de Schrift ('van kaft tot kaft' of dergelijke) bij voorbaat gladgestreken of weggeredeneerd worden. Dit uitgangspunt is, ook in 'Kampen', niet nieuw, maar nieuw is wel dat de promovendus het om zo te zeggen 'in praktijk heeft gebracht' bij de lezing van een concreet gedeelte.

Van Bekkums conclusie is nu dat de betrokken gebeurtenissen 'gewoon historisch' zijn en dus hebben plaatsgevonden. Maar dat betekent niet per se dat alles wat beschreven wordt letterlijk genomen behoeft te worden. Soms bedient de schrijver van het Bijbelboek zich van bepaalde literaire technieken en soms overdrijft hij bijvoorbeeld bewust. Het proefschrift doet dan 'voorstellen' hoe men die passages zou kunnen lezen. Ook als het gaat om het bekende 'zonnewonder'. Volgens Van Bekkum werden de hemellichamen in de tijd van Jozua gezien als 'legeraanvoerders van God', wiens hulp Jozua biddend inriep.

God heeft zich in zijn Woord telkens aangepast aan tijd, cultuur, bevattingsvermogen en belevingswereld van de mensen tot wie Hij zijn boodschap liet uitgaan. Calvijn zei in dat verband zelfs dat God zich zo bediende van 'brabbeltaal'. Dat is geen foefje om wonderen weg te redeneren - God kan álles -, maar wel een blijk van eerlijk omgaan met de tekst.

Deze gelovige en onbevangen benadering van de Schrift, die ook op deze plek meermalen is bepleit, heeft Van Bekkum zo toegepast, dat de universiteit hem met een 'cum laude' bijzondere lof toezwaaide. Dat is een goede aanbeveling om dit werkstuk niet bij voorbaat verdacht te maken, maar het te laten functioneren zoals het bedoeld is: als een poging de Heilige Schrift steeds beter te leren begrijpen.

Juist als gelovige ‘open’ de Bijbel onderzoeken
van onze redactie kerk // Nederlands Dagblad

Theoloog Koert van Bekkum promoveerde gisteren ‘met lof’ op een studie over het Bijbelboek Jozua. Hij kreeg onder meer vragen over het stilstaan van de zon, en over zijn eigen geloofsvooroordeel.

KAMPEN – ‘Wel of niet echt gebeurd?’ Er zijn en worden hevige discussies gevoerd over die vraag, als het om oudtestamentische Bijbelverhalen gaat.

Het boek Jozua vertelt dat de zon stilstond op een dag dat het volk Israël een beslissende veldslag moest leveren. Was dat nu wel of geen astronomisch wonder, was een van de vragen die theoloog Koert van Bekkum kreeg voorgelegd.

Hij promoveerde gisteren aan de vrijgemaakt-gereformeerde Theologische Universiteit in Kampen, op een proefschrift over de verovering door Israël van het land Kanaän.

In een interview in het Nederlands Dagblad zette Van Bekkum er vorige week vraagtekens bij, of de zon letterlijk heeft stilgestaan – wat in het huidige wereldbeeld zou betekenen dat de aarde enige tijd ophield met draaien.

Kosmisch wonder
,,Sommigen zeggen: zo’n wonder is niet reëel, dus moet je dat anders lezen. Maar dat is mijn aanvliegroute niet’’, verklaarde hij gisteren, toen hij zijn proefschrift verdedigde. ,,Ik ga uit van de tekst, welke verteltechnieken er worden gebruikt, en wat die tekst over het verleden wil zeggen.

Als de uitkomst daarvan zou zijn dat er die dag een kosmisch wonder is gebeurd, zou ik dat best kunnen geloven, al zou ik het moeilijk vinden.’’

Vanuit de tekst beargumenteerde Van Bekkum dat de tekst dat niet per se wil zeggen. Het verhaal spreekt over zon én maan die stilstaan, en even later alleen over de zon, die de volle dag aan de hemel stond. ,,Zon en maan worden als personen voorgesteld.

Jozua spreekt ze zelf aan; het is geen gebed tot God of Hij ze wil laten stilstaan. Voor omringende volken waren zon en maan goden; voor Israël waren het schepselen van God, behorend tot zijn hemelse hofhouding.

Jozua vraagt ze met het volk Israël mee te vechten’’, aldus de theoloog.

Met lof
Van Bekkum ging ook in op vragen van de Groningse oudtestamenticus Ed Noort, over zijn ‘geloofsvooroordeel’ waarmee hij zijn proefschrift schreef. ,,In het verhaal uit Jozua komt God voor als wetgever, vervuller van beloften en ook als direct handelend met en voor zijn volk. Waar is God in uw visie op hoe de Bijbel hier over het verleden vertelt?’’

Van Bekkum signaleerde dat de Bijbelwetenschap de laatste twee eeuwen sterk leunt op de – buiten- Bijbelse – geschiedenis en archeologie. In de wetenschap zou een sprekende en handelende God geen factor mogen zijn. ,,Maar je kunt God niet buiten zo’n studie houden’’, verklaarde hij zijn eigen uitgangspunt.

,,Alleen geloof ik dat alle kennis van God komt; dus kun je rustig en open ook alle gegevens vanuit de geschiedenis bekijken.’’

De senaat van de Kamper universiteit kende Van Bekkum – in het dagelijks leven adjunct-hoofdredacteur van het Nederlands Dagblad – de doctorstitel ‘cum laude’ (met lof) toe. Het was voor het eerst in ruim twintig jaar dat aan de vrijgemaakt-gereformeerde universiteit een promovendus dit predikaat kreeg.

Rome en Reformatie - Oecumene van het Hart

2010-12-05T05:12:00.001-08:00

Publicatie 19 juni 2010 - © Nederlands Dagblad.
door Gerard de Korte

Op een donderdag in mei, presenteerden dr. Willem Ouweneel en ik in de Utrechtse Domkerk ons boek over de relatie tussen Rome en de Reformatie.
Het eerste exemplaar werd door uitgever Henk Medema overhandigd aan ds. Arie van der Veer, jarenlang voorzitter van de Evangelische Omroep en nu nog steeds actief in het mediapastoraat. Zijn televisieprogramma wordt iedere zondagmorgen door enkele honderdduizenden mensen bekeken. Dominee van der Veer is bekend geworden door zijn spreken over een ‘oecumene van het hart’. Dat is een meerduidige uitdrukking. Het gaat om een oecumene van de liefde, maar ook om een oecumene waarin mensen zich niet verliezen in bijzaken, maar zich richten op het hart van het evangelie: Gods liefde in de levende Christus.

Enkele jaren geleden ontmoette ik Henk Medema. Hij hoopte op een oecumenische gesprek en bracht mij in contact met de bekende evangelische hoogleraar Willem Ouweneel. De ontmoetingen verliepen in een open en vriendschappelijke sfeer.

Al snel ontstond er het plan om te komen tot een boek. Een dialoog tussen een theoloog uit de evangelische wereld en een rooms- katholieke bisschop. In het afgelopen jaar hebben wij aan het boek gewerkt. In een milde en verzoeningsgezinde sfeer hebben wij elkaar geschreven. In ons boek beginnen wij met datgene wat ons als christenen verbindt. Vervolgens bespreken wij ook de theologische verschillen. Het gaat dan met name om onze visie op de kerk, de ambten, de sacramenten, Maria en de andere heiligen.

Verschillen
Ondanks al deze verschillen hebben dr. Ouweneel en ik gezocht naar een hartelijke oecumene. Het gaat om een dialoog van gelovigen die elkaar herkennen en erkennen als broeders in Christus en elkaar vinden in het belijden van Gods vergevende liefde in Christus.

Een week later was ik forumlid tijdens de studiedagen van predikanten binnen de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt) in Dalfsen. Voor mij vormde het een boeiend teken van groeiende oecumene dat ik als rooms- katholiek bisschop voor dit forum was uitgenodigd. De Romana als brede volkskerk en deze kleine keuzekerk zijn twee geloofsgemeenschappen met een verschillend karakter. Maar veel problemen zijn wederzijds herkenbaar.

Wij hadden een dialoog over de snelle veranderingen in kerk en samenleving. Rooms-katholieken en vrijgemaakt-gereformeerden worstelen gezamenlijk met de vraag hoe wij de rijkdom van Schrift en traditie kunnen doorgeven aan de nieuwe generaties.

In dat kader is het ontzettend belangrijk te laten zien dat de verbondenheid met Christus ook werkelijk het verschil maakt. Het is eigenlijk de vraag naar levensheiliging, naar werkelijk christelijk leven. Zien mensen nog aan onze wijze van leven dat wij van Christus zijn?

Alleen als wij als christenen in daad en woord de relevantie van ons geloof in beeld kunnen brengen, zullen nieuwe mensen met ons mee willen gaan doen.

Begin juni was ik te gast bij christelijke studentenverenigingen in de stad Groningen. Ik was uitgenodigd om te spreken over het manifest ‘Wij kiezen voor eenheid’ dat vorig jaar is verschenen. In Nederland is de Romana al vele jaren lid van de Raad van Kerken. Maar de Raad omvat niet alle christenen.

Meerdere orthodox protestantse kerken en evangelische groepen zijn geen lid van deze raad. In die zin was ik heel gelukkig met bovengenoemd manifest, dat door rechtzinnig protestantse en evangelische, kerkelijke leiders mede is onderschreven.

Ik zie het manifest als een nieuwe vorm van oecumene, juist met representanten van vitaal christendom. Het werd in Groningen een boeiende en levendige avond. Dankbaar ging ik naar huis na de ontmoeting met jonge enthousiaste christenen.

Veel bereikt
Een nieuw boek, een forum en een studentenontmoeting. Drie afspraken uit mijn agenda van de afgelopen maand. Drie oecumenische ontmoetingen. Voor mij was het zonder meer oecumene van het hart. Er is al veel bereikt.

Wij noemen elkaar geen ketters en papen meer. Maar er moet nog veel gebeuren. Een volledige gemeenschap staat nog ‘uit’ en vormt toekomstmuziek.

Er zijn nog steeds aanzienlijke theologische verschillen. In ons boek hebben Ouweneel en ik die ook niet willen verdoezelen.

Maar naast een indringende theologische dialoog is ook een toenadering van subculturen ontzettend belangrijk. In de praktijk zijn de nestgeurverschillen minstens even belemmerend voor de eenheid als de theologische verschillen. De uitspraak van de naam van Christus en het volume van het orgelspel op zondagochtend blijven, om maar wat te noemen, culturele barrières. Maar die mogen onze oecumenische inzet niet verlammen. Juist nu wij leven in een seculiere meerderheidscultuur is het extra belangrijk dat alle Christusbelijders elkaar herkennen en erkennen.

Gezamenlijk zijn wij geroepen om mensen voor Christus te winnen. De Geest van God kan ons ook voor het werk van de oecumene enthousiast maken.

Opdat de naam en het evangelie van Jezus Christus in onze cultuur een bron van leven mag zijn en blijven.

Mgr. dr. G.J.N. De Korte is bisschop van Groningen – Leeuwarden.

Bij geloofstwijfel helpt wetenschap juist niet

2009-09-01T12:45:00.000-07:00

Opnieplein Nederlands Dagblad - Geplaatst: 01 september 2009 - door Taede A. Smedes

Onlangs reageerde Andries Knevel op aantijgingen dat hij een twijfelaar zou zijn, die de objectiviteit van het christelijk geloof aan de kant zet. Knevel betoogde in een reactie dat de hedendaagse nieuwtestamentische Bijbelwetenschappen juist de objectiviteit en historiciteit van Jezus' opstanding onderstrepen. Een beroep op een objectieve instantie is echter een bewijs van twijfel.

Veel gelovigen beschouwen de objectiviteit van de Bijbeltekst en de verhaalde geschiedenis als het fundament onder hun geloof. Genesis tot en met de evangeliën moeten verankerd zijn in geschiedenis, moeten 'echt gebeurd' zijn.

Mocht het tegendeel blijken, dan valt voor veel gelovigen het fundament onder hun geloof vandaan en zakt alles in elkaar. En dus moet er met man en macht voor gezorgd worden dat het fundament onaangetast blijft. Of liever: onaantastbaar wordt.

Zo gaan veel gelovigen nogal nonchalant om met de historische Bijbelwetenschappen. Veel Bijbelwetenschap wordt van tafel geveegd als ideologisch beladen en daardoor niet objectief. Alleen Bijbelvorsers uit eigen kring worden serieus genomen. Zo wordt het fundament van geloof onaantastbaar gemaakt.

Wie echter kijkt naar hoe er in de geschiedenis met de Bijbel is omgegaan, zal merken dat een eenzijdige focus op de historiciteit van de Bijbel in de christelijke traditie nooit een centrale rol heeft gespeeld.

Natuurwetenschappen
Met de opkomst van de natuurwetenschappen én de historische Bijbelkritiek gingen gelovigen zich steeds sterker richten op de historische betrouwbaarheid en objectiviteit van de Bijbel.

Dat is ook niet helemaal verwonderlijk.

Zowel de natuurwetenschappen als de historisch-kritische Bijbelwetenschap zijn kinderen van de Verlichting. En het Verlichtingsdenken was weer een reactie op de godsdienstoorlogen van de vroege zeventiende eeuw.

Filosofen probeerden om het subjectivisme van persoonlijk geloof te overstijgen en zochten iets dat alle mensen gemeenschappelijk hadden, iets dat als fundering voor een nieuwe samenleving kon gelden. Ze vonden die fundering in de menselijke rede.

De rede werd door het succes van wiskunde en natuurwetenschap uitgangspunt van de zoektocht naar de fundamentele uitgangspunten voor het denken en handelen van de mens. De mathematische natuurwetenschappen werden het model voor rationaliteit bij uitstek. Hun methode moest universeel worden toegepast om tot zekere kennis te komen.

Toen die methode ook in de Bijbelwetenschappen werd toegepast, ontstond het historisch-kritische Bijbelonderzoek.

Het Verlichtingsmodel is een vorm van funderingsdenken. Kenmerkend voor deze manier van denken, zo schrijft godsdienstfilosoof Wessel Stoker in zijn boek Is geloven redelijk? is ,,dat onze overtuigingen voor hun geldigheid fundering vereisen in iets dat zelf fundamenteel is en geen verdere rechtvaardiging nodig heeft (...). Steeds weer gaat het om beweringen waarvan men vindt dat ze onmogelijk onwaar kunnen zijn. Om als fundament van onze kennis te kunnen gelden, dient een uitspraak dus niet-corrigeerbaar en onbetwijfelbaar te zijn.''

Apologetiek
De christelijke apologetiek heeft ook een handje van dit funderingsdenken.

John Locke wees op onze natuurlijke kennis van God, William Paley wees op de natuur als bron van godskennis, en Knevel lijkt de historische betrouwbaarheid van de Bijbel aan te wijzen als een bron van geloofszekerheid.

Als een fundering voor de objectiviteit van het geloof er niet blijkt te zijn, hangen onze overtuigingen in de lucht en zijn ze vatbaar voor de winden der willekeur. Subjectivisme, relativisme, totale anarchie van ideeën en meningen zijn het gevolg.

Echter, het funderingsdenken gaat uit van een fundamenteel wantrouwen in het eigen persoonlijke oordeel - een wantrouwen dat ook inherent is aan de natuurwetenschappen, die hebben laten zien dat onze intuïties vaak onzuiver of simpelweg onjuist zijn.

Denk aan de middeleeuwse intuïtie dat de zon rond de aarde draait of aan de optische illusie dat een stok die schuin in het water steekt geknakt lijkt: de dingen zijn niet altijd zoals wij op het eerste gezicht denken dat ze zijn.

Natuurwetenschap heeft die twijfel tot methode verheven met als missie uit te zoeken hoe het dan werkelijk zit.

Wantrouwen
Het funderingsdenken gaat dus uit van een fundamenteel wantrouwen in het eigen oordeel. Er wordt gezocht naar externe bevestiging van eigen overtuigingen, een objectief ankerpunt waaraan men kan vasthouden. Zo zoekt Knevel die externe bevestiging van wat hij gelooft in de historische Bijbelwetenschappen.

Maar juist daarin wordt duidelijk dat twijfel inherent is aan funderingsdenken en dus aan vormen van geloof die de objectieve betrouwbaarheid van de Bijbel als fundament van geloof beschouwen.

In de zoektocht naar objectieve zekerheid en het grote belang dat Knevel hecht aan die wetenschappers die de objectieve uitgangspunten van zijn geloof bevestigen, ziet Knevel dus niet dat zijn geloof voortkomt uit een existentiële en veel radicalere twijfel.

Een twijfel die veel diepgaander en fundamenteler is dan hij zelf lijkt te beseffen.

Dr. T. A. Smedes is godsdienstfilosoof en theoloog en onderzoeker bij het Heyendaal Program on Theology and Science van de Radboud Universiteit Nijmegen.

Reacties (1)
--------------------------------------------------------------------------------
Jeroen Lansink (01 september 2009 17:11)
Lezers van deze krant zullen het er alle over eens dat het een zegen voor de mensheid zou zijn wanneer fundamentalitische moslims (Taliban) of hindoes wat meer zelfkritisch zouden zijn en hun fundamentalisme zouden laten varen. Maar wanneer het over het eigen geloof gaat is fundamentalisme voor velen geen enkel probleem en is oprechte twijfel ongewenst.
"Logisch....", hoor ik orthodoxe christenen nu denken; "Ons geloof is het enige ware geloof en al het andere is afgoderij." Dat mag dan misschien zo zijn maar helaas denken fundamentalitische gelovigen van andere religies (en diehard atheïsten) er precies zo over.

Ik vraag me af wat nu werkelijk belangrijk is. Is dat behoud van geloof ten koste van alles of is dat waarheidsvinding d.m.v. het ontrafelen van de werkelijkheid? Gelovigen die erkennen dat dat laatste belangrijker is moeten dan ook openstaan voor historisch-kritisch onderzoek, ze moeten hun afkeer van de natuurwetenschappen laten varen en ze moeten het risico nemen dat ze in het uiterste geval hun geloof verliezen.
De groep die 'behoud van geloof' belangrijker vind zou ik willen vragen wat hun geloof nog waard is wanneer het niet getoetst mag worden. Als christenen daadwerkelijk de waarheid verkondigen zal dat vroeg of laat toch wel aan het licht komen. Als daarentegen blijkt dat gelovigen, niet alleen christenen maar ook gelovigen van een willekeurige andere religie, eeuwenlang in onzin hebben geloofd, heeft het geen enkele zin om daar tegen alle logica in toch aan vast te blijven houden, hoe spijtig dat voor velen ook zal zijn.

Zie voor eventuele andere reacties en het artikel in ND: Klik hier!

De Heer is waarlijk opgestaan!

2009-09-01T12:34:00.000-07:00

Pasen betekent dat deze wereld er voor God toe doet
Andries Knevel in De Volkskrant, integraal overgenomen 11-04-2009.

Eind maart 1979, precies 30 jaar geleden, reed ik in mijn oude Toyota 1000 naar Frankfurt. Ik ging daar een Joodse geleerde interviewen, Pinchas Lapide, die beweerde dat Jezus wel degelijk uit de dood was opgestaan.

De ontvangst was hartelijk, de schaal met koekjes ging rond en Lapide (van wie ik pas veel later begreep dat hij een van de grootste Joodse geleerden van dat moment was) vertelde met stelligheid, dat het verhaal uit het Nieuwe Testament klopte, hoewel hij niet geloofde dat Jezus de beloofde Messias was.

Zijn belangrijkste argument?

Kruisdood
Na de kruisiging van Jezus zaten de discipelen als een angstig hoopje bij elkaar, bang om ook de gruwelijke kruisdood te ondergaan. En een paar weken later zie je ze frank en vrij in Jeruzalem vertellen van Jezus en de opstanding, met hetzelfde gevaar voor eigen leven.
Wat is er in die tussentijd gebeurd? Iets onvoorstelbaars. ‘Jezus stond inderdaad op uit de dood, het verhaal klopt.’

Nu er een boek verschenen is van een dominee onder de titel Geloven in een God die niet bestaat en nu het boek van Paul Verhoeven, Jezus van Nazareth veel herdrukken beleeft, is het nuttig en noodzakelijk na te denken over de historische betrouwbaarheid van de geboortepapieren van het christelijk geloof.

Opstanding
Zeker op het moment dat zelfs atheïsten ontroerd over het lijden van Christus zingen en morgen wereldwijd honderden miljoenen christenen de Opstanding van Christus vieren. En dan niet de Opstanding als metafoor, als een theologische constructie van teleurgestelde leerlingen, of als louter spirituele ervaring, maar als een werkelijk in de geschiedenis en tijd gebeurd historisch feit.

Over dit onderwerp is de laatste jaren in de Engelstalige wereld een aantal grote studies verschenen met een reeks aan argumenten die voor de historische betrouwbaarheid van het gebeuren rond de Opstanding pleiten.

Dit is een zin met zeer vergaande consequenties: als Jezus werkelijk, lichamelijk, uit de dood is opgestaan, als God hem heeft opgewekt, moet dat gevolgen hebben voor ieder die deze boodschap hoort.

Laat ik een paar argumenten op een rijtje zetten.

Vrouwen
Het al eerder genoemde argument van Lapide. Wat is er in korte tijd gebeurd?
De schrijvers van de Evangeliën hebben de punt van hun potlood bijna afgebeten toen ze moesten gaan opschrijven dat vrouwen de eerste getuigen van de Opstanding waren. Het getuigenis van een vrouw was in de Joodse en Grieks-Romeinse cultuur letterlijk waardeloos.

Ze wisten dus dat ze een aanvechtbaar verhaal aan het opschrijven waren, maar konden niet anders, omdat het kennelijk echt zo gebeurd was. En anders hadden de oor- en ooggetuigen hen wel gecorrigeerd. Een verzonnen verhaal was nooit met de vrouwen begonnen.

In april van het jaar 55 schrijft Paulus een briefje aan een jonge christelijke gemeente in de havenstad Korinthe. Hij meldt daarin dat 500 mensen op een dag de opgestane Jezus hebben gezien. Die mensen waren nog in leven! Ze waren de oor- en ooggetuigen. Als het verhaal van de Opstanding verzonnen zou zijn geweest, had Paulus dit risico nooit aangedurfd.

Overlevering
In dit briefje gebruikt Paulus de woorden ‘ontvangen en overgegeven’ een technisch rabbinale uitdrukking, die aangeeft dat hij een heilige overlevering doorgaf. Die overlevering heeft hij in het jaar 38 in Jeruzalem doorgekregen, nog geen vijf jaar na de dood van Jezus, toen er nog geen legendevorming had kunnen optreden.

Niemand van de leerlingen verwachtte dat, na zijn dood, Jezus zou opstaan. Een opstandingsgeloof in onze tijd en ruimte leefde niet in Israël. Als ze al een verhaal hadden moeten verzinnen, dan een ander verhaal, want dit verhaal zou geen sterveling geloven. Met andere woorden; het was geen constructie die in de lijn der verwachtingen lag. Ze zouden er niet eens op gekomen zijn.

Bevrijding
Datzelfde gold voor de Grieks-Romeinse cultuur. In deze wereld was de ziel of geest het goede, en de verpakking, de materiële wereld het zwakke. Een geestelijke ‘redding’ werd opgevat als een bevrijding van het lichaam. Een verhaal waarin juist een letterlijke opstanding van een lichaam een allesbeslissende rol speelde, zou in deze cultuur als belachelijk van de hand gewezen worden, wat inderdaad ook in Athene gebeurd is.

Jezus is lichamelijk opgestaan, in onze tijd en ruimte
Als tegenwerping wordt nog wel eens de suggestie genoemd, dat de leerlingen het lichaam van Jezus gestolen hebben. Dit argument klopt om drie redenen niet.

Ten eerste was er geen enkele verwachting van een vorm van opstanding.

Ten tweede wisten de leerlingen ook wel dat een verzonnen verhaal over de opstanding in beide culturen geen enkele kans van slagen zou hebben gehad.

Ten derde zouden ze niet bereid zijn geweest voor een door henzelf geconstrueerde leugen te sterven.

Marteldood
Enkele discipelen zijn de marteldood gestorven omdat ze het evangelie van een opgestane Jezus hadden verkondigd. Mensen zijn nog wel bereid te sterven voor een verhaal waar ze heilig in geloven, niet voor een door henzelf bedachte leugen.

Hebben de leerlingen het verhaal gewoon verteld, terwijl Jezus nog in het graf lag? Nee, natuurlijk, het eerste dat de Joodse leiders zouden hebben gedaan, was het lichaam van Jezus uit het graf van Jozef van Arimathea halen.

De Evangelisten beschrijven zowel het feit van het lege graf, als van de verschijningen van Jezus aan zijn leerlingen. Als er namelijk verschijningen zouden zijn geweest, zonder leeg graf, zou nog gedacht kunnen worden aan een psychologische verklaring omdat het mensen betrof die veel verdriet hadden.

Stelen
En stel dat de discipelen het lichaam hadden gestolen, dan hadden er nooit verschijningen van Jezus kunnen optreden. Overigens zijn veel leerlingen, ook Paulus, niet na de ontdekking van het lege graf tot bekering gekomen, maar door een verschijning van Jezus.

En legendevorming dan? Nee, want al een paar jaar na het cruciale jaar 33, fungeert er een belijdenis in Jeruzalem over de Opstanding, terwijl dan praktisch alle oog- en oorgetuigen nog leven. Ze hadden kunnen vertellen dat het allemaal onzin was. Paulus schrijft de belijdenis in de vijftiger jaren, dus al heel snel na 33 op.

Zijn de vier Evangelieschrijvers op een achternamiddag bij elkaar gaan zitten om het hele verhaal van Jezus te verzinnen? Nee, want daarvoor verschillen hun lezingen weer net te veel. Dan had er een betere eindredacteur moeten zijn.

Manuscripten
Van geen enkel boek in de Oudheid zijn zoveel manuscripten bewaard als van het NT, waarbij tevens de oudste handschriften extreem dicht op de originele geschriften zitten en deze weer heel dicht op de geschiedenis die ze beschrijven. Geen tijd dus voor legendevorming of bedrog.

Vormen de bovenstaande argumenten een ‘bewijs’? Geloof en bewijs lijken elkaar uit te sluiten. Wanneer God bewezen is, is geloof geen geloof meer. Maar wel is duidelijk dat de optelsom van aanwijzingen die pleiten voor de historische betrouwbaarheid van de berichten over, en van het feit van de Opstanding, ongemeen sterk is. Zou het sterker kunnen?

Sceptici hebben het moeilijk om alternatieve theorieën te onderbouwen voor alles wat er in die 1ste eeuw gebeurd is.

En toch...

Het christelijk geloof is iets anders dan het aannemen van historisch betrouwbare feiten. Feiten verwarmen je hart niet. Feiten hebben betekenis nodig. En aan de andere kant: een geloof zonder historische basis glipt op den duur als zand tussen je vingers weg.

Persoon
Ik werd gisteravond niet ontroerd door een feit, maar wel door een persoon. De persoon Jezus die zich zo met mijn leven vereenzelvigde dat hij in mijn lijden en pijn binnenkwam om mijn leven, met alle zonde en schuld, met zich te dragen aan het kruis.

En morgen zal ik niet juichen omdat ik de feiten op een rijtje heb gezet, maar omdat ik met mijn hele hart geloof dat God Zijn Zoon heeft opgewekt, waardoor er hoop is voor mijzelf en deze hele wereld.

Spiritueel
Pasen betekent niet dat Jezus spiritueel in mijn gedachten is opgestaan, waardoor ik het in mijn eentje goed heb, maar dat deze wereld er voor God toe doet. Dat Hij deze wereld niet in de steek laat, maar er intens op betrokken is.

Jezus is lichamelijk opgestaan, in onze tijd en ruimte, in deze aardse werkelijkheid en dat betekent dat het christelijk geloof goed nieuws is voor een wereld vol onrechtvaardigheid, geweld en pijn. Ik zie er soms niet veel van, maar dat heeft meer met ons in gebreke blijven te maken, dan met de inzet van God.

En dus groeten miljoenen christenen elkaar morgen met de woorden: ‘De Heer is waarlijk opgestaan!’

Andries Knevel is presentator bij de EO en publiceerde onlangs het boek Is het waar? (Ten Have, Kampen).

Milde Bijbelkritiek waarvan je kunt leren

2009-05-01T01:46:00.000-07:00

Ongehoord. Christen zijn volgens de Bergrede - Peter Schmidt.
Uitg. Davidsfonds, Leuven 2008. Nederlands Dagblad, 01-05-'09. Artikel intergraal overgenomen. Tekst: Henk de Jong

In dit boek gaat de Leuvense theoloog en Bijbelexegeet Peter Schmidt op zoek naar de dieptedimensie van de Bergrede, in nauw contact met de inzichten van de hedendaagse Bijbelwetenschap. Om de volle waarde ervan te belichten, behandelt hij de hele rede vanuit haar interne, weloverwogen structuur, met het Onze Vader als kern. Het boek is in een goede stijl geschreven. Ik heb zelden een Bijbelkritische studie gelezen die mij zo blij heeft gemaakt met het onderricht van de Meester. Meestal namelijk sluit het een het ander uit.

Eerst even iets over dat Schriftkritische, dat overigens in een milde vorm is gegoten. Het gaat om het volgende. Wanneer we de evangelies naast elkaar lezen kan het opvallen dat er zich eigenaardige verschillen voordoen bij het vertellen van dezelfde dingen. Zo is de bergrede bij Matteüs bij Lucas een veldrede, waarbij de zaligsprekingen bij die twee evangelisten verschillend opgetekend staan. In mijn opleiding destijds werd dat zo verklaard dat Jezus dezelfde dingen bij verschillende gelegenheden gezegd heeft waardoor er én een Bergrede én een Veldrede in de Bijbel staan. Onverklaard bleef daarbij hoe het dan kwam dat Matteüs het bij het weergeven van eigen woorden van de Heer steeds heeft over het koninkrijk der hemelen en Lucas even steevast over het koninkrijk Gods. Of, hoe het kan dat de volgorde van de verzoekingen in de woestijn (Matteüs 4 en Lucas 4) verschillend is. Het zijn verschillen die wijzen op een eigen redactionele inbreng van de evangelisten.
Volgens de moderne Bijbelwetenschap hebben aan de evangelies van Matteüs en Lucas twee bronnen ten grondslag gelegen: het evangelie van Marcus (dat algemeen voor het oudste gehouden wordt) en een verder onbekende bron waarin min of meer ingeklede uitspraken van Jezus opgetekend hebben gestaan. Schmidt spreekt daarom herhaaldelijk over de architect Matteüs.

Eigen inbreng
Ik weet eigenlijk niet goed hoe ik daar tegenover moet staan. Enerzijds reageer ik afwijzend als ik lees dat bepaalde woorden in de letterlijke zin door Jezus niet gesproken of zo niet gesproken zijn, maar ik aarzel weer als dan blijkt (en dat is het milde van deze Schriftkritische benadering) dat we in zulke woorden wel terdege op de Geest van Jezus stuiten.
Dat niet in alle gevallen sprake is van letterlijke citaten van Jezus, zien we in het evangelie van Johannes, waarvan de stijl totaal anders dan die van de andere evangelisten. Johannes vertelt evaluerend wat Jezus gezegd heeft, zo lijkt het. Maar soms gebeurt dat ook elders. Zo geeft Schmidt als voorbeeld een woord in het evangelie naar Matteüs dat Hij hoogst waarschijnlijk niet zelf gesproken heeft: ‘Laat u ook geen leidslieden noemen, want één is uw leidsman, de Christus’ (Matteüs 23 : 10). De Meester heeft namelijk nooit over zichzelf als de Christus gesproken. Een eigen inbreng van Mattëus, zou dan de conclusie moeten zijn. Maar wie zou er aan kunnen of willen of durven twijfelen dat wij in dit woord met de mening van de Heer zelf te maken hebben?

Kritiek
Met deze opmerkingen wil ik de lezer gevoelig maken voor reële problemen waar een eerlijke uitleg van de Bijbel voor kan komen te staan. Zo gemakkelijk leidt het woord Schriftkritiek alleen maar tot schrikreacties. Daar is in het verleden ook heel vaak aanleiding toe gegeven. Maar er zijn goede redenen om met een schriftkritiek zoals die hier in dit boek op milde wijze bedreven wordt, mee te denken. Het gaat er toch om een goede verklaring te vinden voor de onderlinge verschillen tussen de evangelies die ook wel eens aanleiding hebben gegeven dat men zich ongelovig van de hele evangelieboodschap afmaakte. Dat mag naar vermogen voorkomen worden.
Over Schriftkritiek gesproken, hebt u wel eens nagedacht over dit zinnetje van Paulus: ‘Oordeelt zelf: is het voegzaam dat een vrouw met ongedekten hoofde tot God bidt?’ (I Kor. 11 : 13) Krinate staat er dan in het Grieks, dat komt van krinein, oordelen, ons woord kritiek komt er vandaan. Ons kritisch oordeel mag zelfs gaan over wat een apostel schrijft. Dat kan zelfs betekenen dat je het met hem oneens bent (zoals in dit geval). Natuurlijk geldt deze uitnodiging tot oordelen niet voor hoofdzaken.

Radicalisering
Graag geef ik nog een voorbeeld van iets dat ik mooi vind in dit boek. Het betreft de bekende antithesen in de Bergrede: ‘gij hebt gehoord dat er gezegd is…, maar Ik zeg u…’. Schmidt legt deze spreekwijze niet uit als antithese of tegenstelling maar als radicalisering. Hij beroept zich daarbij ook op de Nieuwe Bijbelvertaling die dan heeft: ‘En ik zeg zelfs…’ Of we daar als vertaling nu zo gelukkig mee moeten zijn, betwijfel ik (‘Maar Ik ga verder en zeg …’, lijkt mij beter), maar de gedachte erachter is wel juist. Jezus gaat inderdaad verder dan in de aangehaalde bepaling uit de wet of uit de traditie wordt gezegd. De spreekwijze wordt door Schmidt op een gelukkige manier verbonden met een woord van Jezus uit de inleiding van zijn wetsonderricht: ‘‘Indien uw gerechtigheid niet overvloedig is, meer dan die van de schriftgeleerden en de farizeeërs, zult ge het koninkrijk der hemelen voorzeker niet binnengaan’’.
Wanneer we in de bekende tegenstellingen blijven denken dan verwerpt de Heiland die rechtsregels en precies dat geeft aan de Bergrede dat onreële waar zoveel mensen terecht over gevallen zijn. Maar de Heiland laat de rechtspraak gewoon zijn werk doen en stelt vervolgens de vraag of we daarmee in het leven kunnen volstaan. Is er niet ‘een weg die veel verder omhoog voert’? Het kan er dan niet om gaan degenen die in de begrijpelijke haat blijven steken te veroordelen. Dat zou onvruchtbaar moralisme zijn. Maar daarom ben ik zo blij met dat woord uitnodigen van Schmidt (p. 170). Jezus nodigt uit om de bodem van het gebod op te zoeken en Hij verwijst daarmee naar een niveau dat aan wet- en regelgeving ontsnapt en enkel naar de wet van de liefde luistert. Dat betekent dat we de gerechtigheid van de schriftgeleerden en de farizeeërs niet hoeven te verachten, maar Jezus heeft gelijk met zijn vraag of dat alles is wat we als kinderen van het koninkrijk in het midden te brengen hebben. De Bergrede wordt zo echt tot een verlossend woord, al had tegelijk de theoloog Noordmans gelijk toen hij van de bergrede zei: het zijn kruiswoorden. Want je oude mens gaat er wel aan als je hiernaar probeert te leven.

Iedere predikant die, bijvoorbeeld voor de middagdienst, een serie preken over de Bergrede voorbereidt, zou ik deze studie wel in handen willen geven. Niet om Schmidt in alles te volgen, maar om zich door zijn verrassende en geestelijke uitleg te laten stimuleren.