Milde Bijbelkritiek waarvan je kunt leren

Ongehoord. Christen zijn volgens de Bergrede - Peter Schmidt.
Uitg. Davidsfonds, Leuven 2008. Nederlands Dagblad, 01-05-'09. Artikel intergraal overgenomen. Tekst: Henk de Jong

In dit boek gaat de Leuvense theoloog en Bijbelexegeet Peter Schmidt op zoek naar de dieptedimensie van de Bergrede, in nauw contact met de inzichten van de hedendaagse Bijbelwetenschap. Om de volle waarde ervan te belichten, behandelt hij de hele rede vanuit haar interne, weloverwogen structuur, met het Onze Vader als kern. Het boek is in een goede stijl geschreven. Ik heb zelden een Bijbelkritische studie gelezen die mij zo blij heeft gemaakt met het onderricht van de Meester. Meestal namelijk sluit het een het ander uit.

Eerst even iets over dat Schriftkritische, dat overigens in een milde vorm is gegoten. Het gaat om het volgende. Wanneer we de evangelies naast elkaar lezen kan het opvallen dat er zich eigenaardige verschillen voordoen bij het vertellen van dezelfde dingen. Zo is de bergrede bij Matteüs bij Lucas een veldrede, waarbij de zaligsprekingen bij die twee evangelisten verschillend opgetekend staan. In mijn opleiding destijds werd dat zo verklaard dat Jezus dezelfde dingen bij verschillende gelegenheden gezegd heeft waardoor er én een Bergrede én een Veldrede in de Bijbel staan. Onverklaard bleef daarbij hoe het dan kwam dat Matteüs het bij het weergeven van eigen woorden van de Heer steeds heeft over het koninkrijk der hemelen en Lucas even steevast over het koninkrijk Gods. Of, hoe het kan dat de volgorde van de verzoekingen in de woestijn (Matteüs 4 en Lucas 4) verschillend is. Het zijn verschillen die wijzen op een eigen redactionele inbreng van de evangelisten.
Volgens de moderne Bijbelwetenschap hebben aan de evangelies van Matteüs en Lucas twee bronnen ten grondslag gelegen: het evangelie van Marcus (dat algemeen voor het oudste gehouden wordt) en een verder onbekende bron waarin min of meer ingeklede uitspraken van Jezus opgetekend hebben gestaan. Schmidt spreekt daarom herhaaldelijk over de architect Matteüs.

Eigen inbreng
Ik weet eigenlijk niet goed hoe ik daar tegenover moet staan. Enerzijds reageer ik afwijzend als ik lees dat bepaalde woorden in de letterlijke zin door Jezus niet gesproken of zo niet gesproken zijn, maar ik aarzel weer als dan blijkt (en dat is het milde van deze Schriftkritische benadering) dat we in zulke woorden wel terdege op de Geest van Jezus stuiten.
Dat niet in alle gevallen sprake is van letterlijke citaten van Jezus, zien we in het evangelie van Johannes, waarvan de stijl totaal anders dan die van de andere evangelisten. Johannes vertelt evaluerend wat Jezus gezegd heeft, zo lijkt het. Maar soms gebeurt dat ook elders. Zo geeft Schmidt als voorbeeld een woord in het evangelie naar Matteüs dat Hij hoogst waarschijnlijk niet zelf gesproken heeft: ‘Laat u ook geen leidslieden noemen, want één is uw leidsman, de Christus’ (Matteüs 23 : 10). De Meester heeft namelijk nooit over zichzelf als de Christus gesproken. Een eigen inbreng van Mattëus, zou dan de conclusie moeten zijn. Maar wie zou er aan kunnen of willen of durven twijfelen dat wij in dit woord met de mening van de Heer zelf te maken hebben?

Kritiek
Met deze opmerkingen wil ik de lezer gevoelig maken voor reële problemen waar een eerlijke uitleg van de Bijbel voor kan komen te staan. Zo gemakkelijk leidt het woord Schriftkritiek alleen maar tot schrikreacties. Daar is in het verleden ook heel vaak aanleiding toe gegeven. Maar er zijn goede redenen om met een schriftkritiek zoals die hier in dit boek op milde wijze bedreven wordt, mee te denken. Het gaat er toch om een goede verklaring te vinden voor de onderlinge verschillen tussen de evangelies die ook wel eens aanleiding hebben gegeven dat men zich ongelovig van de hele evangelieboodschap afmaakte. Dat mag naar vermogen voorkomen worden.
Over Schriftkritiek gesproken, hebt u wel eens nagedacht over dit zinnetje van Paulus: ‘Oordeelt zelf: is het voegzaam dat een vrouw met ongedekten hoofde tot God bidt?’ (I Kor. 11 : 13) Krinate staat er dan in het Grieks, dat komt van krinein, oordelen, ons woord kritiek komt er vandaan. Ons kritisch oordeel mag zelfs gaan over wat een apostel schrijft. Dat kan zelfs betekenen dat je het met hem oneens bent (zoals in dit geval). Natuurlijk geldt deze uitnodiging tot oordelen niet voor hoofdzaken.

Radicalisering
Graag geef ik nog een voorbeeld van iets dat ik mooi vind in dit boek. Het betreft de bekende antithesen in de Bergrede: ‘gij hebt gehoord dat er gezegd is…, maar Ik zeg u…’. Schmidt legt deze spreekwijze niet uit als antithese of tegenstelling maar als radicalisering. Hij beroept zich daarbij ook op de Nieuwe Bijbelvertaling die dan heeft: ‘En ik zeg zelfs…’ Of we daar als vertaling nu zo gelukkig mee moeten zijn, betwijfel ik (‘Maar Ik ga verder en zeg …’, lijkt mij beter), maar de gedachte erachter is wel juist. Jezus gaat inderdaad verder dan in de aangehaalde bepaling uit de wet of uit de traditie wordt gezegd. De spreekwijze wordt door Schmidt op een gelukkige manier verbonden met een woord van Jezus uit de inleiding van zijn wetsonderricht: ‘‘Indien uw gerechtigheid niet overvloedig is, meer dan die van de schriftgeleerden en de farizeeërs, zult ge het koninkrijk der hemelen voorzeker niet binnengaan’’.
Wanneer we in de bekende tegenstellingen blijven denken dan verwerpt de Heiland die rechtsregels en precies dat geeft aan de Bergrede dat onreële waar zoveel mensen terecht over gevallen zijn. Maar de Heiland laat de rechtspraak gewoon zijn werk doen en stelt vervolgens de vraag of we daarmee in het leven kunnen volstaan. Is er niet ‘een weg die veel verder omhoog voert’? Het kan er dan niet om gaan degenen die in de begrijpelijke haat blijven steken te veroordelen. Dat zou onvruchtbaar moralisme zijn. Maar daarom ben ik zo blij met dat woord uitnodigen van Schmidt (p. 170). Jezus nodigt uit om de bodem van het gebod op te zoeken en Hij verwijst daarmee naar een niveau dat aan wet- en regelgeving ontsnapt en enkel naar de wet van de liefde luistert. Dat betekent dat we de gerechtigheid van de schriftgeleerden en de farizeeërs niet hoeven te verachten, maar Jezus heeft gelijk met zijn vraag of dat alles is wat we als kinderen van het koninkrijk in het midden te brengen hebben. De Bergrede wordt zo echt tot een verlossend woord, al had tegelijk de theoloog Noordmans gelijk toen hij van de bergrede zei: het zijn kruiswoorden. Want je oude mens gaat er wel aan als je hiernaar probeert te leven.

Iedere predikant die, bijvoorbeeld voor de middagdienst, een serie preken over de Bergrede voorbereidt, zou ik deze studie wel in handen willen geven. Niet om Schmidt in alles te volgen, maar om zich door zijn verrassende en geestelijke uitleg te laten stimuleren.